Thời gian

Khởi đầu chỉ là một phát hiện trong văn hóa nhưng bây giờ đã là một đề tài trong triết học rồi, và các ngành nghệ thuật bắt đầu nhắc tới nó hơi bị nhiều, hôm qua chương trình giới thiệu nhạc Debussy trên bBC4 nhắc, hôm bữa đi coi ở Ba Lan cũng có nhắc, nhưng có vẻ như các nhạc trưởng không phải dân văn hóa học cho nên chưa thực sự hiểu lắm về thời gian, và người bình thường chắc chắn càng không quan tâm rồi, để bữa nay tui thăng hoa cái coi.

Vấn đề thế này, đa số chúng ta coi thời gian là cái gì đó tuyến tính, là cố định, để so sánh các biến số khác, ví dụ đạo hàm của đọan đường trên thời gian dS/dt sẽ cho ra vận tốc, đạo hàm vận tốc là gia tốc a=dV/dt… nhưng thực ra thời gian bản thân nó cũng là một biến số, không nhất thiết phải chạy đều đều như vậy. Cái đồng hồ có lúc nhanh lúc chậm, hê hê, đó là nói theo khái niệm triết hay văn hóa. Đồng hồ tất nhiên là được làm ra để lúc nào cũng chạy đều đặn như vậy, nhứt là đồng hồ quartz – điện tử. Nhưng có lúc 15′ sao mà ít quá, bạn vẫn muốn có thêm chút thời gian để ngồi lại bên ai đó, nhưng cũng có lúc 15′ mà bạn thấy dài như mấy ngày, ngao ngán, chỉ muốn sao cho mau hết thôi. Như vậy rõ ràng là thời gian trong uộc sống đã có chiều dài ngắn khác nhau rồi.

Mà thời gian cũng không tuyến tính nữa, vì có cả thời gian tuần hoàn – cycle, ngay cả như thờigian của chúng ta, chạy đến 12 lại vòng lại, hay trong 1 ngày thì cũng chỉ 24 thôi, và 1 năm cũng chỉ 365… Cứ đến giờ thì chuông nhà thờ đánh và người ta tập trung về đó, hàng năm có đám giỗ, Tết phải về quê… dần dần con người ta nhứt là ở dưới quê đâu có quan tâm hôm nay là ngày mấy tháng mấy năm mấy đâu, chỉ canh theo những mốc tuần hoàn thôi, năm 2000 đâu có gì là đặc biệt đối với họ, nhưng nước lớn nước ròng, mùa cấy mùa gặt đối với họ rất quan trọng. Nhưng khi thay đổi giống lúa, thay đổi cơ cấu cây trồng, thì cũng đã là thay đổi thời gian (sống) của họ rồi. Như vậy bạn đã thấy thời gian có thể bị thay đổi ngay từ bên trong.

Âm nhạc có cái hay là bạn có thể nhìn từ bên ngoài (lắng nghe, thưởng thức) lẫn thay đổi nó từ bên trong (chơi trong dàn nhạc, hay một số tác phẩm cho phép người nghe ở giữa ban nhạc – ngày xưa bên Anh có 1 cái triển lãm, đặt ra nhiều vị trí trong dàn nhạc, mỗi ghế là 1 cái máy phát riêng khúc nhạc mà người đó chơi. Bạn đến cái ghế đó ngồi sẽ nghe người đó đánh trong bối cảnh những người khác cùng đánh, sẽ khác hoàn toàn khi bạn nghe từ bên ngoài. Như vậy cũng là một cách nhìn lịch sử từ nhiều chiều, hay chính xác hơn là nhìn từ cá nhân – methodological individualism. Khi đó bạn là người làm ra lịch sử, bạn có thể tăng tốc độ thời gian (tăng nhịp), có thể tái hiện thời gian (quay trở lại dòng nhạc trưóc). Nhưng không chỉ âm nhạc mới thể hiện được thời gian, ngaycả hội họa cũng vậy, những bức tranh của Monet tóm được thời tiết đó – trong những bức ông vẽ ở Anh, và sau này khi về Pháp vẽ theo một loạt – motive – cũng là để nắm bắt sự thay đổi của thời gian và ghi nhận thời gian trên tranh, vốn là nơi thường dùng để ghi không gian mà thôi.

Không gian và thời gian là hai vấn đề thường gặp trong ngành toán, lý và các ngành kỹ thuật, thế nhưng ít ai ngờ nó cũng là hai biến/trường cơ bản nhứt cho ngành xã hội học, đặc biệt nhứt là nhân học văn hóa hay văn hóa học. Chuyện văn hóa là đạo hàm của xã hội chắc tui đã nói từ lâu rồi nhỉ, là phát hiện/hệ thống của Malinowski đó, ai rảnh có thể tự đọc thêm vậy. Tui đi ăn sáng đây.

Tags: ,

One Response to “Thời gian”

  1. Lilia Says:

    Thăng hoa đúng là một trải nghiệm cô đơn, cho nên cái thăng hoa này của anh chưa thấy ai comment cả🙂

    Thôi thì em lại trích dẫn Kapuściński để minh họa vậy.

    “Người châu Âu và người châu Phi có khái niệm hoàn toàn khác nhau về thời gian, họ nhìn nhận nó khác nhau, có mối liên hệ khác nhau với nó. Trong suy nghĩ của người châu Âu thời gian tồn tại ngoài con người, tồn tại một cách khách quan, dường như ở bên ngoài chúng ta, có các đặc điểm tuyến tính và đo lường được. Theo Newton, thời gian là tuyệt đối: „Thời gian toán học, thực, tuyệt đối trôi qua chính nó và bằng bản chất của chính nó, đều đặn, không phụ thuộc vào bất cứ sự vật bên ngoài nào.” Người châu Âu cảm thấy mình là nô lệ của thời gian, anh ta phụ thuộc vào nó, bị nó cai trị. Để tồn tại và hoạt động, anh ta phải tuân theo các quy luật sắt bất di bất dịch, những nguyên tắc và luật lệ cứng nhắc của nó. Anh ta phải tuân thủ các kỳ hạn , ngày tháng, giờ giấc. Anh ta hoạt động trong các cách thức của thời gian, không thể tồn tại ngoài chúng. Chúng áp đặt cho anh ta các kỷ luật nghiêm ngặt, những đòi hỏi và tiêu chuẩn của mình. Giữa con người và thời gian tồn tại mối xung đột không thể giải quyết, luôn kết thúc bằng thảm bại của con người – thời gian hủy diệt con người.

    Những người bản xứ, người châu Phi hiểu thời gian theo cách khác. Đối với họ thời gian là một khái niệm lỏng lẻo, rộng mở, mềm dẻo và chủ quan hơn nhiều. Là con người có ảnh hưởng đến sự hình thành của thời gian, đến dòng chảy và nhịp điệu của nó (tất nhiên, con người hành động với sự đồng ý của tổ tiên và thánh thần). Thời gian thậm chí còn là thứ mà con người có thể tạo ra, vì ví dụ sự tồn tại của thời gian được biểu hiện qua một sự kiện, mà sự kiện có xảy ra hay không là phụ thuộc vào con người. Nếu hai đạo quân không tham chiến thì trận đánh ấy sẽ không xảy ra (nghĩa là thời gian sẽ không bộc lộ sự có mặt của mình, sẽ không tồn tại).

    Thời gian xuất hiện như là kết quả hành động của chúng ta, và biến mất khi ta sao lãng hoặc không thực hiện nó. Đó là thứ chất liệu dưới ảnh hưởng của chúng ta có thể luôn luôn sống dậy, nhưng sẽ rơi vào trạng thái ngủ hay thậm chí là trạng thái không tồn tại nếu ta không truyền sinh lực của ta cho nó. Thời gian là một thực thể thụ động, bổ trợ, và quan trọng nhất – phụ thuộc vào con người.

    Hoàn toàn trái ngược với tư duy châu Âu.”

    (trích Gỗ mun)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s


%d bloggers like this: