Bản sắc tập thể

Tiếp tục sự nghiệp nô dịch vậy, hê hê, chuyển ngữ từ từ một đoạn (1 trong 5 ý) trong bài essay của đc gs Jerzy Szacki (phản biện của tớ đấy) để cho lên talawas, cho pà con tri/trí thức Vn chịu khó nhìn vào cái chữ bản sắc một chút, để cũng biết một thời thế giới nói về cái gọi là khủng hoảng bản sắc là cái bỏ mẹ gì. Cho một bài đầy xương vào đây mà không thấy hits giảm chút nào cả, vậy do những người đọc blog tớ thích gặm xương, hay chẳng qua chỉ là thói quen click click vài cái (diễn nôm là nhá xương?)? Đi ngủ thôi, được 2 trang (sách) rồi, còn 5 trang nữa, chắc cái weekend này làm xong.

Bản sắc tập thể hay Phần tập thể của bản sắc cá nhân?

Bản sắc và đặc biệt là bản sắc dân tộc là khái niệm được nhắc nhiều tại Việt Nam trong 20 năm qua nhưng hầu như chưa có định nghĩ rõ ràng nào về nội dung mà nó đề cập lẫn mối quan hệ ngữ nghĩa và phạm vi áp dụng hay giới hạn học thuật. Thực ra bản sắc hay bản sắc văn hóa được phát triển trong quãng thời gian các ngành xã hội và nhân văn của Việt Nam tạm thời không có cơ hội tiếp cận với nguồn tri thức phương Tây. Bản dịch tiếng Việt này là một phần bài viết khoa học của giáo sư Jerzy Szacki về bản sắc dân tộc đăng trên tạp chí nghiên cứu “Kultura i Spoleczenstwo” năm thứ XLVIII, số 3, 2004, các tiêu đề nhỏ do người dịch đặt.

Không tồn tại bản sắc tập thể

Khi đem khái niệm bản sắc vào “thế giới cuộc sống” – tức là nói theo cách khác, đồng nhất bản sắc với nhận thức của người mang nó – thì đã tạo ra gút mắc quan trọng về lý thuyết nếu bàn về bản sắc của một tập thể chứ không phải của cá nhân. ở đây tất nhiên không bàn tới khái niệm không tưởng đã bị gạt bỏ từ lâu về “hồn tập thể”, không còn mấy ai quan tâm và không còn lập luận nào để bênh vực, Có nghĩa là ngay từ đầu cần loại trừ kiểu gán cho tập thể một nhận thức – không theo cách hiểu thậm xưng – cũng như là nhận thức được gán cho cá nhân.

Tiên đề mà Antonina Kłoskowska đã đưa ra không cần thiết phải chứng minh. “Không có một tập thể xã hội nào, mà có thể đề cập về khái niệm bản sắc với nó, lại có được một thực thể biết tư duy sản sinh ra cái mà người ta có thể coi như phiên bản của cá nhân ý thức được về bản thân”[1]. Như vậy khi nói rằng dân tộc (hoặc bất kỳ một tạp thể nào khác) có bản sắc được hiểu như nhận thức, tức là tự “định nghĩa” được mình, thì khi đó hoặc là chúng ta đã đi tắt rất nhiều trong tư duy, mà trên thực tế là coi như đa số thành viên, hoặc chỉ một nhóm nào đó – mà theo chúng ta là các đại diện (ví dụ lãnh đạo chính trị hay chẳng hạn như nhà thơ), hoặc đơn giản nói cố, nói theo cảm tính bất chấp thực tế hơn là tư duy logic. Lối lập luận như vậy có thể rất thuyết phục, cho nên thường được dùng trong giáo dục và tuyên truyền, không cần thiết phải chứng minh xem nội dung đó có giá trị ứng dụng như thế nào. Tất nhiên ở đây ý muốn nhắc đến cả từ khái niệm bản sắc tập thể, cho đến ý thức tập thể[2] hay kể cả ký ức tập thể, vấn đề không hiếm khi được đem ra phân tích và, ít ra là bề ngoài, mổ xẻ công bằng. Khó có thể tranh cãi rõ ràng với lối lập luận này, nói chung đáng khâm phục các cố gắng ẩn đằng sau đó nhằm loại trừ các giả thiết xác đáng.

Không có gì lạ, trong các đầu sách khoa học xuất hiện ngày càng thêm rõ ràng quan điểm được xây dựng theo hướng cho rằng nói chung không nên nhắc tới bản sắc tập thể, hoặc cần phải xem nó hoàn toàn khác với bản sắc cá nhân[3], không giống với tập thể của những cá nhân có suy nghĩ và có cảm giác. Vì thế cần phải hỏi xem thành viên của nhóm tự nhận dạng mình như thế nào, hơn là bản sắc của tập thể là như thế nào, vì làm như vậy mới có thể chạm được vào thực tế ứng dụng, hơn là một kết cấu lý thuyết rất đáng ngờ.

Không có gì khó chú ý là cách nhìn như vừa nêu kéo theo nhu cầu phải tái xác nhận quan điểm mà trên thực tế đã quá phổ biến của phương pháp cá nhân luận, mà theo đó “phần tử cơ bản nhất của thế giới xã hội chính là những con người cá nhân, hoạt động ít nhiều theo tính tình và hiểu biết về hoàn cảnh. Tất cả mọi hoàn cảnh phức hợp của xã hội, cơ chế hoặc hiện tượng đều là kết quả từ một tổ hợp cá nhân cùng tính tình của họ, hoàn cảnh, lòng tin, sức lực và môi trường[4].

Có thể nhận thấy sự lặp lại tiên đề trên – trong các nghiên cứu về bản sắc – qua định lý rằng “chỉ có cá nhân mới có thể hình thành bản sắc, chứ nhóm người thì không thể. Xã hội (hoặc ‘dân tộc’) cũng vậy, không có bản sắc riêng”. Tập thể ở bất kỳ mức độ nào, từ nhỏ nhất như các nhóm hội không chính thức, cho đến dân tộc hay nhân loại, chắc chắn đều có thể “thể hiện như một nhân vật tập thể và thậm chí trở thành tư cách pháp nhân với quan hệ pháp lý vớ
i các cá nhân bình thường. Nhưng lại không thể sở hữu ‘cá tính tập thể’ riêng hay ‘hồn của nhóm’. Khi đề cập rằng dân tộc có ‘bản sắc’ riêng thì chúng ta đã chạm vào khu vực ngôn từ của hệ tư tưởng”. Do vậy cần loại trừ mọi phương thức chuyển khái niệm bản sắc cá nhân sang cho tập thể một cách thiếu cân nhắc, đem lý do <khủng hoảng hệ tư tưởng> vào mọi cuộc tranh luận xoay quanh vấn đề <bản sắc tập thể> cụ thể”
[5].

Bản sắc được nhiều cá nhân công nhận

Hệ quả từ xuất phát điểm như vừa mô tả tức là hoặc chúng ta phải bỏ hẳn khái niệm “bản sắc tập thể” và “bản sắc của nhóm”, hoặc xét các khái niệm này trong mối quan hệ như định luật cho rằng tại một thời điểm cá nhân tương ứng với một chuẩn về số lượng hoặc chất lượng – mà chúng ta tạm đặt ra – đại diện cho tập thể mà cá nhân đã chọn là của mình. “Bản sắc quần thể – như Jan Assmann viết – là vấn đề tự xác định sự lệ thuộc của mình từ cá nhân đang tham gia. Bản sắc đó không <tự thân tồn tại>, mà chỉ tồn tại ở mức độ số lượng các cá nhân công nhận nó”[6]. Theo cách nhìn này thì khái niệm “bản sắc tập thể” có thể được hiểu cùng lắm là tên chung của một số lượng nhất định các hoạt động tự xác định của các cá nhân, chứ không phải là tên đặt cho cá tính của một tập thể. Mà nếu đã như vậy thì tốt nhất là nên từ bỏ cách dùng từ đó. Tất nhiên là có thể nói đến bản sắc xã hội, nhưng với điều kiện là phải nói rõ là dùng theo cách hiểu không phải là nhắc tới bản sắc của một nhóm, mà chỉ là một góc độ của bản sắc của một cá nhân, tự xác định mình thuộc về nhóm đó; chỉ là một giá trị định nghĩa kết cấu không hơn không kém, đơn giản là “[…] cái phần khái niệm về bản thân, mang theo mình tấm căn cước định nghĩa cá nhân là thành viên của một nhóm xã hội nhất định”[7].



[1] Theo Antonina Kłoskowska, Tożsamość i identyfikacja narodowa w perspektywie historycznej i psychologicznej, “Kultura i Społeczeństwo” 1992 số.1, trang 132. Cùng tác giả, Kultury narodowe u korzeni, Warszawa, trang 99. Hoặc theo Jurgen Straub, Personal and Collective Identity, trong Heidrun Briese (biên tập), Identity, trang 69

[2] Ví dụ theo Marek Ziółkowski, Wiedza, jednostka, społeczeństwo. Zarys concepcji socjologii wiedzy, Warszawa 1989 trang 141 trở đi. Jadwiga Koralewicz, Marek Ziółkowski, Mentalność Polaków, tái bản Warszawa 2003, trang 222 trở đi.

[3] Ví dụ quan điểm của Kłoskowska, định nghĩa bản sắc dân tộc như là “văn bản chung của văn hóa dân tộc”.

[4] Theo John W.N.Watkins, bản dịch tiếng Ba Lan của Adam Chmielewski, Wyjaśnienie historii. Indywidualizm metodologiczny i teoria decyzji w naukach społecznych, Wrocław 2001 trang 56.

[5] Theo Jurgen Straub, Personal and Collective Identity, trang 69, các khái niệm trong ngoặc lấy từ Reinharda Kreckela, Soziale Integration und nationale Identitat, “Berliner Journal fur Soziologie” 1994, số 4.

[6] Jan Assmann, được trích lại trong Straub, Personal and Collective Identity, trang 71.

[7] Trích từ Krzystof Kosela, Polak i katolik, trang 53, 55.

Tags:

2 Responses to “Bản sắc tập thể”

  1. Hihi Hehe Says:

    Dịch lại của người khác đọc đâu có xương xẩu gì đâu, chỉ bài viết của ông đọc mới “xương” thôi vì ông vừa viết vừa chửi người ta à?

    Hi hi, dịch thêm mấy bài về trí thức nữa thì tốt quá! Ông biết vè mới về trí thức VN chưa?

    Tui vào chủ yếu để nghe ông hát thôi, hát theo nghĩa đen chứ không phải nghe ông ” chửi như hát hay” đâu nha!

    Chúc cuối tuần ” cày như trâu nha”!

  2. Nhocmap_in love Says:

    Những bài xương như thế này thật ra không xương nếu biết cách đọc lấy ý chính, tuy nhiên xin được ” thỉnh cầu”: làm ơn viết đơn giản hơn tí tẹo được không? để những người ham học hỏi nhưng còn “chưa lớn” có thể hiểu dễ dàng hơn giáo sư của tớ ạ.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s


%d bloggers like this: