Tam giác truyền thông

Mấy bữa rồi nói chuyện narration/narrative mới nhớ mấy bữa seminarium khiến mình quan tâm tới đề tài này, cách nay chừng 10 năm rồi, là từ cái gọi là trojkat semiotyczny – mà tiếng Anh là semiotical triangle (?), liên quan tới ngành semiotics. Wikipedia chưa có ai dịch qua tiếng Việt http://en.wikipedia.org/wiki/Semiotics, còn vdict thì dịch là: (y học) triệu chứng học – pó tay luôn.

Cho nên chịu khó ngồi lật sách cắt nghĩa – riêng cái khái niệm mà tui tự tạm gọi là tam giác truyền thông, tới cuối bài thấy chữ nào êm hơn sẽ chọn lại – mà chỉ riêng cái này thôi, chứ chưa có rảnh nói tới semiotics, bữa nào sẽ nói kỹ hơn, cũng là một trong mấy cái chuyên ngành tui từng học với GS Maciej Mrozowski, Media masowe: wladza, rozrywka i biznes, OW 2001 – ông này coi truyền thông đại chúng là bộ ba quyền lực, giải trí và doanh nghiệp. Không chỉ giỏi lý thuyết mà còn là cố vấn đặc biệt của tập đoàn truyền thông tư nhân hàng đầu Ba Lan (thời bấy giờ) Polsat.

Mấy cái vụ này quan trọng với báo chí lắm, kể cả báo chí tuyên truyền cũng cần biết, đặc biệt trong bối cảnh xã hội Vn đang thay đổi. Hồi đó chính phủ Sa Hoàng muốn cân bằng lại với tuyên truyền của Lenin, làm mấy bộ phim về quốc hội đang họp bàn giúp dân nghèo, đem về mấy làng quê chiếu, cuối cùng khiến dân ghét thêm, vì họ nói hổng hiểu mấy cha nội kia nói cái gì, mà chỉ bực mình là dân đang nghèo, mà tụi tiểu tư sản ngoài thành phố vẫn ăn mặc đẹp và bàn chuyện trên giời dưới đất. Hà hà, nghe quen quen hỉ. Mấu chốt của vấn đề là hồi đó mấy người làm báo chưa phát hiện ra vấn đề được tui gọi là tam giác … gì nhỉ? -dùng tạm chữ ngữ cảnh hay ngữ nghĩa được không nhỉ? Chữ tam giác ngữ nghĩa coi bộ hơi bị kêu.

Cái này có liên quan tới cách con người tái cấu trúc thực tế hay ‘sự thật’. Ví dụ nha, cảnh phim chiếu một người cầm cây súng, bóp cò, nổ, cảnh sau chiếu một người máu me ngã ra đất, chết. Não con người lập tức tạo ra một cái story là người này bắn chết người kia. Nhưng thiệt ra đâu có vậy, đúng không, tại hỏng cần giết ai vẫn tạo ra được câu chuyện như vậy nên người ta mới làm phim chớ. Ý đồ đạo diễn là thể hiện cảnh người bắn chết người, narrative chuyên chở là mấy cảnh phim rời nhau, và người xem nhận được cái story mà đạo diễn muốn nói. Nhưng nếu làm phim dở thì người xem sẽ hỏng hiểu đạo diễn nói cái gì, hoặc hiểu sang story khác., như vậy là giữa a -> b trong mô hình truyền thông đã có sai lạc.

Trong ngành phân tích ngôn ngữ (ngữ học?) có Ferdinand de Saussure (1961) phát hiện ra mối quan hệ giữa chữ và nghĩa. Tức là một ký hiệu (chữ, biển giao thông, bức hình…) dùng để thể hiện một vật thể hoặc đối tượng nào đó, nhưng thông qua cách hiểu – interpret của người đọc. Ví dụ chữ đen dùng để chỉ màu đen nhưng thông qua một số cách hiểu người ta có thể liên tưởng tới vận xui, hay cảnh tang tóc, hay những cái gì xấu xa (chợ đen?). Vậy là ký hiệu để thể hiện vật thể và đối tượng bây giờ đã thoát ra khỏi cái nghĩa ban đầu và được dùng để diễn tả nhiều nghĩa mới. Ký hiệu nhờ có môi trường giải nghĩa và nghĩa là một bộ ba tạo thành góc tam giác và 1 ký hiệu có thể là 1 góc của nhiều tam giác khác nhau, cho nhiều môi trường giải nghĩa khác nhau và nghĩa khác nhau. Cái này tiếng Anh gọi là sign – interpretation và object/significant/meaning.

Ví dụ như chữ “vi tính”, nếu là người chỉ biết tin học sẽ hiểu nó là cái máy, nhưng nếu là dân khu vực phía Bắc sẽ hiểu là khái niệm để chỉ tính chất mà trong miền Nam hay gọi là “chảnh”. Nếu bạn là gái Hà Nội gặp anh 2 Lúa ở miền Tây và nói, anh vi tính vừa thôi, thì thằng cha kia dù giỏi tiếng Việt cách mấy chắc cũng ngớ ra không hiểu con nhỏ này vừa nói cái gì – khác nhau cái tam giác ngữ nghĩa đó bạn. Do người viết báo và người đọc báo thường không quen biết nhau cho nên chuyện chênh về tam giác ngữ nghĩa là chuyện rất thường gặp, hoặc rất nên được chú ý. Dân làm quảng cáo rất chú ý mấy cái vụ này, vì nếu không thông hiểu phong tục địa phương sẽ rất dễ sản xuất quảng cáo phản cảm khiến người ta ghét mua loại mặt hàng mình quảng cáo.

Chuyện làm báo và quảng cáo mình chỉ quan tâm tới đó, các bạn tự tìm hiểu thêm. Cái mình quan tâm nhiều từ vấn đề này là những cấp độ khác nhau cho cùng một cái tam giác. Mỗi một góc lại phát triển rộng ra. Ví dụ như mức đầu tiên là những gì rất cơ bản, đói là đói và buồn là buồn – gọi là denotation. Lên cấp cao hơn là conotation người ta tạo ra những liên tưởng, ví dụ hai cây gậy đặt chéo có thể khiến người theo đạo thiên chúa nghĩ tới Jesus. Cao thêm một tầng nữa là myth, ví dụ như cây nhang cong khiến người ta tin rằng linh hồn của người vừa cúng kiếng vừa ‘về’, hơn là cái chân nhang to quá chưa kịp cháy hết thành tro. Rồi nhiều lúc từ cái myth đó người ta tạo ra một cái ‘sự thật’ không có thật, chẳng hạn như mấy ông già No-el mà có lần tui lên Rovaniemi ở vùng Laplan cùng cực miền bắc Phần Lan gặp rõ ràng một ông sống trong nhà gỗ với bầy tuần lộc, quanh năm lo đón khách, nhận thư và gửi quà cho các em bé, rồi sắp tới Noel là bay tới nước này nước kia nhân ra hàng trăm hàng ngàn ông nữa. Ai dám bảo là không có ông già No-el chứ.

Một chút vận dụng. Đơn giản chuyện chụp hình hay quay phim thôi, cùng quay/chụp người mẫu mà bạn để bình thường thì người xem sẽ có cảm giác bình thường – trong môi trường xã hội. Nếu bạn kéo sát vào mặt, càng sát người xem sẽ càng có cảm giác quan hệ gần hơn hoặc đang tò mò nhòm ngó đời tư hơn với nghệ sĩ. Bài viết về đời tư của ai đó mà chụp ảnh từ xa, đang diễn trên sân khấu, hay ảnh bán thân studio thì đã là mất cái hay của bài rồi. Phải là những bức ảnh chụp sát mặt mới ấn tượng. Với lãnh đạo thì không được làm như vậy mà phải chụp từ dưới lên, nếu sau lưng có nhiều người nữa càng tốt – kiểu như các lãnh đạo đi thăm cầu Cần Thơ vậy – tạo ra cái uy quyền của người trong hình. Nhưng tui thấy trong vụ này nếu tụi nước ngoài chịu khó chụp từ dưới lên, phóng viên ta đa số lười đều chụp từ trên xuống cho nên hơi làm mất đi cái ‘uy’ của các cụ nhà ta. Thấy chưa, ai nói là hình chụp là sự thật – hình có thể làm sai sự thật đó, vì
cái canotation của nó.

Thôi lười rồi, vì thấy chữ tam giác ngữ nghĩa cũng tạm ổn, không cần phải viết/tư duy thêm. Mấy môn này rất phổ biến trong các ngành ngoại ngữ học, không biết ở Vn có dạy không nhỉ, và gọi tên là gì. Hình như lâu lắm rồi có đọc về một anh làm tiến sĩ ở Ba Lan về, ngành semantics hoặc semiotics gì đó, từ góc độ toán học (cả lập trình và toán logic đều có ngành này) nhưng dịch cái bằng tốt nghiệp sao đó mà có chữ ‘Ngữ’ cho nên được chuyển ngay về khoa Văn, hi hi, hình như sau này cũng lên đến trưởng khoa Văn luôn. Hơi bị giỏi, nhưng cũng đâu có vấn đề gì. Anh Trần Ngọc Thêm cũng làm tiến sĩ ở Nga ngành gì đó tương tự, trong khu vực ngành học này của bộ môn toán, và kết quả là trưởng khoa văn hóa, hay Việt Nam học đó thôi. Còn mình học về người máy sau chắc sẽ làm trưởng khoa Opera của nhạc viện tp.HCM, ai không ngồi nghe nghiêm túc và vỗ tay nhiệt liệt sẽ bị tui Chaien liền đó. Sợ chưa. hê hê.

BTW, nhân tiện search trên web thấy mấy trang của tớ làm, chép vào đây luôn để sau khỏi phải tìm.

Xem tranh:http://www.bbc.co.uk/vietnamese/worldnews/cluster/2004/07/040515_impressionis…

Hàn quốc: http://www.bbc.co.uk/vietnamese/indepth/cluster/2006/08/060707_korea.shtml

Làm phim: http://www.bbc.co.uk/vietnamese/worldnews/cluster/2004/12/041228_film_making….

Người Chăm: http://www.bbc.co.uk/vietnamese/indepth/cluster/2006/03/060306_cham.shtml

Nanotechnology: http://www.bbc.co.uk/vietnamese/indepth/cluster/2006/01/060118_nanotechnology…

Mình làm cũng nhiều phết nhỉ, hê hê

Tags: ,

12 Responses to “Tam giác truyền thông”

  1. HaoNhien Vu Says:

    Nếu mai này có bạn nào chụp hình lãnh tụ từ trên xuống rồi bị chỉ trích, thì bạn ấy cứ Chaien mà mắng vốn nhé!

  2. HaoNhien Vu Says:

    Nếu mai này có bạn nào chụp hình lãnh tụ từ trên xuống rồi bị chỉ trích, thì bạn ấy cứ Chaien mà mắng vốn nhé!

  3. Malibu Says:

    he he. it s always interesting.

  4. Malibu Says:

    he he. it s always interesting.

  5. Con Đường Nhỏ Says:

    Ai cung hieu chi mot nguoi khong hieu…Đó la tôi…đoc va chang bao gio hieu Chaien viet gi….heheheh

  6. Con Đường Nhỏ Says:

    Ai cung hieu chi mot nguoi khong hieu…Đó la tôi…đoc va chang bao gio hieu Chaien viet gi….heheheh

  7. cátkhuê Says:

    Bạn Chaien vi tính qúa đi!
    Bao giờ bạn Chaiem biểu diễn trong Nhà hát lớn em sẽ leo tít lên trên chụp xuống cho biết!

  8. cátkhuê Says:

    Bạn Chaien vi tính qúa đi!
    Bao giờ bạn Chaiem biểu diễn trong Nhà hát lớn em sẽ leo tít lên trên chụp xuống cho biết!

  9. 8Fieu Says:

    tui ma doc cai blog nay som thi se lay ten la Con Rom cho khg lay ten No Nem

  10. 8Fieu Says:

    tui ma doc cai blog nay som thi se lay ten la Con Rom cho khg lay ten No Nem

  11. Nhocmap_in love Says:

    Bài này được đó, NM có được conotation từ bài này cho bản thân đó. Theo như http://www.bbc.co.uk/vietnamese/worldnews/cluster/2004/07/040515_impressionis… thì vp mới cuả tụi em cũng làm theo dạng mái khung sắt í. Nếu lúc …làm xong kịp, mà có Chaien thời gian thì mơì Chaien ghé qua nhá.

  12. Nhocmap_in love Says:

    Bài này được đó, NM có được conotation từ bài này cho bản thân đó. Theo như http://www.bbc.co.uk/vietnamese/worldnews/cluster/2004/07/040515_impressionis… thì vp mới cuả tụi em cũng làm theo dạng mái khung sắt í. Nếu lúc …làm xong kịp, mà có Chaien thời gian thì mơì Chaien ghé qua nhá.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s


%d bloggers like this: